آزمایش پوکی استخوان چیست؟ اسکن دگزا (Dual X-ray Absorptiometry) تراکم استخوان ها (ضخامت و استحکام آن ها) را اندازه گیری می کند. در این روش، پرتوهای ایکس با انرژی بالا و پایین (نوعی تابش یونیزه کننده) از بدن (معمولاً در ناحیه لگن و ستون فقرات) عبور داده می شوند.
اسکن DEXA اغلب برای تشخیص بیماری های خاص مانند پوکی استخوان (کاهش تراکم استخوان) مورد استفاده قرار می گیرد.
آزمایش سنجش تراکم استخوان (اسکن DEXA)
حتی در صورت برخورداری از احساس سلامت عمومی، ارزیابی وضعیت واقعی سلامت استخوان ها بدون استفاده از روش های تصویربرداری امکان پذیر نیست. با افزایش سن، تراکم و استحکام استخوان کاهش می یابد و این امر خطر بروز شکستگی های جدی و گاه تهدید کننده حیات را افزایش می دهد. از این رو، پرسش مهم آن است که نخستین اسکن سنجش تراکم استخوان در چه سنی باید انجام شود و زمان مناسب برای تکرار یا انجام دومین اسکن چه موقع است.
مطلب پیشنهادی: آزمایش کشت ادرار
آزمایش های سنجش تراکم استخوان از معدود روش های تشخیصی هستند که امکان ارزیابی مستقیم سلامت و استحکام استخوان ها را فراهم می سازند. این آزمون غیرتهاجمی می تواند نشان دهد که آیا فرد دچار کاهش تراکم استخوان یا استئوپنی (Osteopenia) است، یعنی تراکم استخوان کمتر از حد مطلوب دارد، یا به پوکی استخوان (Osteoporosis) مبتلاست، حالتی که با کاهش واقعی توده و استحکام استخوان مشخص می شود. در مقابل، نتایج طبیعی آزمون نشان دهنده سلامت و تراکم مناسب استخوان ها خواهد بود.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون MCH
در سراسر جهان، زنان و مردان بالای ۵۰ سال دچار حدود ۳۷ میلیون شکستگی ناشی از شکنندگی استخوان ها می شوند. این یعنی تقریباً ۷۰ شکستگی در هر دقیقه رخ می دهد.
با وجود نقش اساسی تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم در حفظ سلامت استخوان، بسیاری از عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان خارج از کنترل فرد قرار دارند. به همین دلیل، حتی افرادی که سبک زندگی سالمی دارند نیز ممکن است همچنان در معرض خطر بالای ابتلا به پوکی استخوان و شکستگی های مرتبط با آن باشند. این وضعیت به ویژه در شرایط زیر محتمل تر است:
- افزایش سن
- یائسگی
- کاهش استروژن (در زنان)
- کاهش تستوسترون (در مردان)
- استفاده کنونی یا گذشته از کورتون/استروئیدها
- سفیدپوست یا آسیایی بودن
- استخوان های کوچک
- لاغر بودن
- سابقه خانوادگی پوکی استخوان
- داشتن اختلال در غذا خوردن
حتی اگر در دسته بندی افرادی با ریسک بالای ابتلا به پوکی استخوان قرار نگیرید، این به معنی مصون بودن شما از این بیماری نیست. هر بزرگسال بالای ۴۰ سالی در معرض خطر بیشتری قرار دارد. درست همان طور که با افزایش سن، پوست و عضلات شما شل و ضعیف می شوند، استخوان هایتان نیز همین روند را طی می کنند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش خون RBC
به همین دلیل، پزشکان متخصص شما را تشویق می کنند که به طور منظم آزمایش تراکم استخوان، معروف به اسکن DEXA، انجام دهید.
این پزشکان به شما کمک می کنند تا ریسک فردی خود برای پوکی استخوان را درک کنید، یک برنامه زمانی شخصی سازی شده طراحی کنید و نتایج اسکن تراکم استخوان خود را در مطب شان تفسیر کنید.
آیا شما به اسکن DEXA نیاز دارید و هر چند وقت یک بار باید آن را انجام دهید؟ پاسخ آن را در ادامه پیدا کنید.
مطلب پیشنهادی: تعداد بالای گلبولهای قرمز خون: علت، علائم و درمان
اصول اولیه آزمایش پوکی استخوان
اسکن DEXA برای تشخیص پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوان اهمیت زیادی دارد.
میزان تابشی که در اسکن DEXA استفاده می شود بسیار کم است و شبیه میزان تابشی است که در رادیوگرافی های معمولی (اشعه ایکس) دریافت می کنیم. ما هر روز از محیط طبیعی خود در معرض تابش یونیزه کننده قرار داریم. با این حال، دریافت تابش اضافی می تواند به طور اندک خطر ابتلا به سرطان در آینده را افزایش دهد.
مطلب پیشنهادی: آزمایش بیماری های قلبی
پزشک شما ممکن است انجام اسکن DEXA را برای بررسی پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوان توصیه کند.
غربالگری پوکی استخوان برای زنانی که ۶۵ سال یا بیشتر دارند توصیه می شود و همچنین برای زنانی که بین ۵۰ تا ۶۴ سال هستند و دارای عوامل خطر خاص مانند داشتن پدر یا مادر با شکستگی لگن هستند. با این حال، عوامل خطر دیگری نیز برای پوکی استخوان وجود دارد که فراتر از سن و جنسیت است، مانند برخی بیماری های روده ای، ام اس (مولتیپل اسکلروزیس) یا وزن کم بدن. پزشک ممکن است در صورت وجود هر یک از این عوامل، انجام اسکن DEXA را توصیه کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش تیروئید چیست؟
اسکن DEXA باید زمانی انجام شود که مزایای سلامتی آن از خطرات احتمالی بیشتر باشد. پیش از انجام اسکن، درباره هر نگرانی یا سوالی که دارید با پزشک خود صحبت کنید.
به گفته ی Baum، تست های سنجش تراکم استخوان نقش بسیار مهمی در شناسایی استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) و پوکی استخوان (کاهش شدید تراکم استخوان) دارند. پوکی استخوان باعث می شود استخوان ها به شدت شکننده شوند. این بیماری بیش از ۱۰ میلیون نفر بالای ۵۰ سال را تحت تأثیر قرار می دهد و به ویژه زنان بعد از یائسگی، آسیب پذیر هستند. پوکی استخوان معمولاً تا زمان بروز شکستگی جدی علامتی ندارد، به همین دلیل پزشکان اغلب آن را «بیماری خاموش» می نامند.
نکته مهم: چرا تمرینات قدرتی در درمان و پیشگیری از پوکی استخوان تفاوت بزرگی ایجاد می کند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش سرطان
زمان انجام اولین آزمایش پوکی استخوان
زمان توصیه شده برای انجام اولین اسکن DEXA بسته به شرایط فردی بسیار متفاوت است. انجمن رادیولوژی آمریکای شمالی توصیه می کند که در موارد زیر حتماً اسکن DEXA انجام شود:
- زن یائسه ای که هورمون استروژن مصرف نمی کند
- داشتن سابقه شخصی یا خانوادگی ( از مادر) از شکستگی لگن
- سیگاری بودن
- زن یائسه بلند قد (بیش از 171 سانتی متر)
- زن یائسه لاغر (کمتر از حدود ۵۶ کیلوگرم)
- مردی با آرتریت روماتوئید، بیماری مزمن کلیه یا کبد
- استفاده از کورتیکو استروئیدها، داروهای ضد تشنج، برخی باربیتورات ها یا داروهای جایگزینی تیروئید با دوز بالا
- داشتن دیابت نوع ۱، بیماری کبد یا بیماری کلیه
- سابقه خانوادگی پوکی استخوان
- داشتن دوران بالای بازسازی استخوان، که با میزان بالای کلاژن در نمونه ادرار مشخص می شود
- مبتلا به پرکاری تیروئید یا پرکاری پاراتیروئید
- تجربه شکستگی حتی با تروما یا ضربه خفیف
- شواهد شکستگی مهره ای در تصاویر رادیوگرافی
- کاهش قد بیش از 2.5 سانتی متر
به طور کلی، توصیه می شود که اولین اسکن DEXA تا سن ۵۰ سالگی انجام شود. با این کار، حتی اگر استخوان های شما هنوز سالم باشند، یک مبنای خوب برای مقایسه با اسکن های بعدی خواهید داشت.
مطلب پیشنهادی: آزمایش هورمونی: انواع، نحوه انجام و تفسیر نتایج
زمان انجام اسکن DEXA بعدی
به طور معمول، در صورت عدم بروز شکستگی جدید، نیازی به انجام فوری اسکن بعدی DEXA وجود ندارد. انجام مجدد این ارزیابی معمولاً بر اساس عوامل خطر فردی، تغییرات بالینی و توصیه پزشک تعیین می شود.
راهنمای کلی برای انجام DEXA های بعدی، بر اساس نتایج اسکن قبلی شما تعیین می شود:
- هر دو سال یک بار برای افراد با ریسک بالا
- هر ۳ تا ۵ سال یک بار برای افراد با ریسک متوسط
- هر ۵ تا ۱۰ سال یک بار برای افراد با ریسک پایین
نتایج اولین اسکن DEXA به پزشک شما نشان می دهد که در کدام دسته ریسک قرار دارید.
مطلب پیشنهادی: آزمایش هورمونی برای زنان
چگونه برای آزمایش پوکی استخوان آماده شویم؟
به گفته ی Baum، برای آماده شدن به منظور انجام تست سنجش تراکم استخوان، بیماران باید حداقل ۲۴ ساعت قبل از انجام تست، مصرف مکمل های کلسیم را متوقف کنند تا نتایج دقیق تری به دست آید. لباس های راحت و گشاد بپوشند و از پوشیدن لباس هایی با کمربند، زیپ یا دکمه خودداری کنند. همچنین باید تمام جواهرات خود را درآورند.
در نهایت، مهم است که درباره سلامت استخوان ها با ارائه دهنده مراقبت های بهداشتی خود صحبت کنید و اگر در معرض پوکی استخوان هستید، به طور منظم تست تراکم استخوان انجام دهید. به این ترتیب می توانید پیشگیری یا درمان پوکی استخوان یا استئوپنی را هر چه زودتر شروع کنید.
مطلب پیشنهادی: آزمایش پاپ اسمیر: کاربرد، نحوه انجام و تفسیر نتایج
برای حفظ سلامت استخوان ها، یک برنامه منظم ورزشی شامل تمرینات قدرتی (وزنه برداری) داشته باشید و غذاهای غنی از ویتامین D و کلسیم را در رژیم غذایی خود بگنجانید. اگر دچار استئوپنی یا پوکی استخوان هستید، این تغییرات سبک زندگی حیاتی هستند، هر چند شروع این عادات زودتر در زندگی می تواند خطر کاهش تراکم استخوان را کاهش دهد. حفظ تراکم استخوان راحت تر از افزایش آن است. در موارد کاهش شدید تراکم استخوان، برخی داروها می توانند بخشی از برنامه درمانی پوکی استخوان باشند.
نحوه انجام آزمایش پوکی استخوان
به گفته ی Baum، تست های سنجش تراکم استخوان نسبتاً سریع هستند و یک معاینه بدون درد و غیر تهاجمی است که معمولاً حدود ۱۰ دقیقه طول می کشد.
در حالی که شما به پشت دراز می کشید، دستگاه اشعه ایکس تصاویری از لگن و ناحیه کمر (مهره های کمری) می گیرد، مناطقی که به ویژه در معرض شکستگی های ناشی از پوکی استخوان هستند. در صورتی که مفصل لگن شما تعویض شده باشد (به صورت جزئی یا کامل با مواد مصنوعی)، پزشکان ممکن است ساعد را نیز اسکن کنند.
مطلب پیشنهادی: آزمایش کم خونی: انواع، نحوه تشخیص و آمادگی
برخی افراد ممکن است درباره مواجهه با اشعه نگران باشند، اما پزشکان اطمینان می دهند که میزان آن بسیار کم است. اسکن DEXA میزان بسیار پایینی از اشعه تولید می کند، با سطح انرژی مشابه با عکس های روتین دندان پزشکی.
نکته مهم: این ۴ توصیه تأیید شده توسط پزشکان را برای حفظ استخوان هایی قوی و سالم در نظر بگیرید.
قبل از انجام آزمایش
- اگر باردار هستید یا احتمال می دهید که باردار باشید، حتماً پزشک یا رادیولوژیست خود را مطلع کنید.
- لباس راحت و آزاد بپوشید و از پوشیدن لباس هایی که فلز دارند مانند سگک، دکمه یا زیپ خودداری کنید، زیرا فلز می تواند نتایج آزمایش را تحت تأثیر قرار دهد.
- اطلاعات مربوط به ملاحظات ویژه برای زنان باردار و کودکان را از پزشک یا مرکز تصویربرداری دریافت کنید.
درحین انجام آزمایش
- ممکن است از شما خواسته شود که جواهرات، عینک و لباس هایی که ممکن است در تصویر اختلال ایجاد کنند را درآورید.
- روی میز اسکن دراز خواهید کشید و رادیولوژیست یا دستیار پزشکی پاهای شما را روی یک جعبه بالشتک دار قرار می دهد. ممکن است پای شما را در یک دستگاه قرار دهند تا لگن شما به سمت داخل چرخانده شود.
- هنگام گرفتن تصویر، بی حرکت بمانید و دستورات را دنبال کنید. ممکن است از شما خواسته شود چند ثانیه نفس خود را نگه دارید.
مطلب پیشنهادی: آزمایش بیماری های مقاربتی (STD) با تفسیر نتایج
بعد از انجام آزمایش
- کل فرآیند معمولاً حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می کشد.
- پزشک شما نتایج را بررسی و با شما در میان میگذارد. نتایج شامل T-score و Z-score است:
- T-score نشان می دهد که تراکم استخوان شما نسبت به اوج تراکم استخوان سالم برای جنسیت شما چگونه است.
- Z-score نشان می دهد که تراکم استخوان شما نسبت به افرادی با همان سن، جنسیت و نژاد چگونه است.
تفسیر نتایج آزمایش پوکی استخوان
نتایج DEXA شامل دو امتیاز است: T-score (استخوان های شما را با استخوان های سالم و جوان مقایسه می کند) و Z-score (استخوان های شما را با افراد هم سن، هم جنس و هم نژاد شما مقایسه می کند.)
مطلب پیشنهادی: آزمایش HPV: انواع، تشخیص و نحوه انجام
T-score
- طبیعی (ریسک پایین): ۱- و بالاتر
- کاهش تراکم استخوان کم– (Osteopenia) ریسک متوسط: بین 1- و 2.5-
- پوکی استخوان– (Osteoporosis) ریسک بالا: 2.5- و کمتر
اگر شما دچار کاهش تراکم استخوان کم یا پوکی استخوان باشید، ممکن است پزشک داروهایی برای حفظ توده استخوانی توصیه کند، همچنین مکمل ها، تغییرات غذایی و برنامه ورزشی نیز به شما پیشنهاد می شود.
Z-score
Z-score بر اساس جنسیت، سن و گروه قومی شما محاسبه می شود.
اگر Z-score شما به طور غیر طبیعی پایین تر از سایر افراد مشابه باشد، ممکن است آزمایش های بیشتری برای بررسی وجود بیماری ای که بر تراکم استخوان تأثیر می گذارد، انجام شود.
مطلب پیشنهادی: نحوه آمادگی برای آزمایش چربی خون: آیا نیاز به ناشتایی دارد؟
مزایای آزمایش پوکی استخوان
اسکن DEXA با سایر روش های تصویر برداری متفاوت است، زیرا برای بررسی یک وضعیت خاص انجام می شود.
- تشخیص استخوان های ضعیف یا شکننده و کمک به پیش بینی احتمال شکستگی در آینده.
- مشخص می کند که تراکم استخوان در حال بهبود است، کاهش یافته یا ثابت باقی مانده است.
- به شما و پزشک تان کمک می کند تا برنامه هایی برای تقویت استخوان ها و جلوگیری از وخامت شرایط تنظیم کنید.
مطلب پیشنهادی: آزمایش چربی خون: تشخیص، آمادگی، تفسیر نتایج
خطرات
- افزایش بسیار جزئی احتمال ابتلا به سرطان در آینده، مشابه خطراتی که در رادیوگرافی ها وجود دارد.
